Kur vendosëm se trupi duhej të ishte perfekt?

Në një moment, pushuam së jetuari brenda trupit tonë dhe nisëm ta gjykonim. Të ekspozuar vazhdimisht ndaj idesë se duhet t’i ngjajmë një versioni më të mirë të vetes, e shndërruam trupin nga një vend që përjetohet në një objekt që vëzhgohet, matet dhe korrigjohet.
Në librin e saj më të fundit, La fabbrica della bellezza – Fabrika e bukurisë – filozofja Maura Gancitano rindërton historinë e këtij ndryshimi, nga shpikja e fotografisë deri te inteligjenca artificiale, dhe kërkon një rrugë për t’u çliruar nga ai vështrim që na bind se nuk jemi kurrë mjaftueshëm.
Nuk ka rëndësi nëse je e dobët apo e shëndoshë, nëse e ke lëkurën të lëmuar apo me shenja. Kur shihesh në pasqyrë, duket sikur gjithmonë do të gjesh diçka që dëshiron ta ndryshosh ose ta përmirësosh.
Gjithmonë do të ekzistojë një detaj i trupit që mund të të çojë drejt vetësabotimit, që të bind se je e gabuar. Në këtë kuptim, gjykimi është ndoshta e vetmja gjë vërtet “demokratike” e bukurisë: askush nuk i shpëton plotësisht.
Por si arritëm deri këtu? Si u bëmë kaq të mbikëqyrur nga vetja dhe kaq të pakënaqur me pamjen tonë?
Kjo është pyetja që ka ndjekur Maura Gancitano, filozofe, bashkëthemeluese e projektit kulturor Tlon dhe autore që prej vitesh merret me mënyrën si shoqëria ndërton identitetin, dëshirën dhe idenë e bukurisë.
Në librin e saj të dytë kushtuar kësaj teme, ajo nis nga imazhet për të kuptuar se si, historikisht, u imponua ideja e trupit perfekt dhe si vështrimi ynë ndaj vetes u bë përherë i pakënaqur.
Fotografia na shndërroi në gjyqtarë të vetes
Sipas Gancitano-s, ekziston një moment i saktë që shënon një ndryshim epokal: shpikja e fotografisë.
Përpara saj, perceptimi që njerëzit kishin për pamjen e vet ishte shumë më i kufizuar dhe lidhej me rrethana të caktuara. Fotografia, për herë të parë, e bëri imazhin të dukej objektiv dhe i shndërroi njerëzit në spektatorë të vetvetes.
Trupi nuk ishte më vetëm diçka që jetohej dhe ndihej nga brenda. U bë një objekt për t’u parë nga jashtë.
“Perceptimi i trupit ndryshoi me fotografinë, e cila përfaqësoi një transformim shumë të ngjashëm me atë që po ndodh sot me inteligjencën artificiale”, shpjegon Gancitano.
“Të dyja janë teknologji që krijojnë iluzionin e objektivitetit, kanë ripërcaktuar marrëdhënien tonë me të vërtetën dhe kanë transformuar mënyrën si shohim.”
Dikur, kur dikush shkonte te një artist për t’i bërë një portret, e dinte se imazhi përfundimtar do të kalonte përmes stilit dhe vështrimit të piktorit. Me fotografinë u shfaq një vështrim i tretë: ai i makinës.
Inteligjenca artificiale, sipas saj, është edhe më tinëzare, sepse çdokush mund të marrë një fotografi tonën, ta manipulojë dhe, përmes saj, të ndikojë në mënyrën si e perceptojmë veten.
“Jemi shumë më të ndikueshëm nga sa mendojmë”, paralajmëron ajo.
Sot na duket krejt normale të kontrollojmë si kemi dalë në fotografi dhe të fshijmë menjëherë atë që nuk përputhet me pritshmëritë tona. Kur shohim kofshët dhe mendojmë se janë shumë të mëdha, kur bindemi se hunda është e tepërt ose kur heqim dorë nga një dalje sepse nuk na pëlqen ajo që shohim në pasqyrë, duhet të dimë se këto mendime nuk kanë lindur bashkë me Instagramin. Rrënjët e tyre shkojnë deri te daguerrotipi.
Disa studime kanë treguar se një grua që sheh një fotografi të retushuar mund të përjetojë një ndjenjë pamjaftueshmërie edhe kur e di mirë se imazhi është manipuluar. Krahasimi ndodh përpara se të ndërhyjë mendimi racional.
Sot, imazhet tona janë bërë, në njëfarë mënyre, më “të vërteta” se vetë ne.
Kur trupi u kthye në një projekt për t’u realizuar
Në një moment të historisë, liria më e madhe që gratë fituan në hapësirën publike u shoqërua në mënyrë paradoksale me një presion gjithnjë e më të madh mbi trupin.
Trupi që nuk përputhej me normën nisi të shihej si një faj që duhej korrigjuar. Nuk ishte më thjesht diçka që të ishte dhënë, por një projekt që duhej realizuar me disiplinë, punë dhe vullnet.
“Shoqëria moderne dhe bashkëkohore është e lidhur fort me detyrimin për të qenë produktivë”, shpjegon Gancitano. “Ajo është ndërtuar kështu në nivel shoqëror dhe ekonomik, sepse lidhet me sistemet e prodhimit. Brenda kësaj logjike, edhe trupat duhet të jenë funksionalë.”
Trupi shndërrohet në një instrument që, për të funksionuar “siç duhet”, duhet t’u përgjigjet disa standardeve. Në këtë mënyrë, ai bëhet edhe masë e vlerës personale.
“Nëse trupi yt është i shëndoshë ose jo atletik, atëherë nënkuptohet se nuk ke vullnet. Dhe nëse nuk ke vullnet, do të thotë se nuk di si të jetosh.”
Të ndërtosh një alternativë ndaj këtij modeli është jashtëzakonisht e vështirë, sidomos kur çdo përfaqësim dhe çdo stimul që marrim na thotë se përshtatja me standardet do të na bëjë më të lumtur.
Problemi, sipas filozofes, nuk është vetëm individual. Është shoqëror dhe kolektiv.
Në të kaluarën, njerëzit krahasoheshin me modelet e bukurisë që ekzistonin brenda komuniteteve të vogla ku jetonin. Me komunikimin masiv, gjithçka ndryshoi. Fillimisht erdhën yjet e kinemasë, të shndërruar në ideale për t’u arritur. Më pas reklama dhe moda e shumëfishuan këtë ekspozim.
Sot nuk shohim vetëm mijëra trupa të konsideruar perfektë. Jemi të ekspozuar vazhdimisht edhe ndaj versionit perfekt të vetvetes.
Telefonat na tregojnë automatikisht si “duhet” të dukemi: pa pore, me mollëza më të larta, me bel më të hollë dhe këmbë më të gjata.
Kemi mundësinë të shohim në çdo çast versionin që mund të ishim, por nuk jemi. Dhe pikërisht në atë hapësirë mes realitetit dhe imazhit ideal ushqehet pakënaqësia.
Mashtrimi i madh i bukurisë
Sipas Gancitano-s, një nga keqkuptimet më të mëdha të kohës sonë është se e kemi reduktuar bukurinë në një grup masash, raportesh dhe përmasash.
Kemi harruar se bukuria mund të jetë diçka që ndodh, që ndihet dhe njihet nga trupi, pa premtime dhe pa iluzione.
“Kërkimi i përmasave dhe trupave perfektë ka ekzistuar gjithmonë, ashtu si edhe vështrimi objektivizues mbi trupat e grave. Ka faqe të tëra të shkruara nga filozofë dhe teologë që i shihnin trupat në këtë mënyrë.”
Por bukuria është menduar edhe si diçka e jashtëzakonshme, që nuk mund të kapet dhe të kontrollohet plotësisht.
Sot, përkundrazi, kemi krijuar idenë se duhet t’i ngjajmë ekranit të një telefoni: të lëmuar, pa asgjë të çuditshme, të parregullt apo jashtë normës.
Kjo është krejtësisht e kundërt me një koncept të bukurisë që na trondit, na befason dhe nuk mund të zbutet.
Po sikur të quanim të bukur atë që na emocionon? Po sikur historia të ishte shkruar ndryshe? A do të kishim sot trupa më të lirë?
Gancitano kujton se gjithmonë ka pasur përpjekje për ta shkatërruar ose ndryshuar kanonin, por ato jo gjithmonë kanë sjellë ndryshime reale në jetën e njerëzve të zakonshëm.
Ajo beson se kemi arritur në pikën e ngopjes së një sistemi që na shtyn vazhdimisht të ndihemi të pamjaftueshëm për atë që bëjmë dhe për atë që jemi.
Por kjo pakënaqësi nuk është një dështim i rastësishëm i sistemit. Është një nga mekanizmat që e mbajnë atë në këmbë.
Shoqëria ka nevojë që ne të jemi të pakënaqur, në mënyrë që të mund të na shesë diçka. Fillimisht krijohet frustrimi dhe ndjenja e mungesës; më pas na ofrohet një objekt, një produkt ose një ndërhyrje që premton ta qetësojë atë vuajtje.
Disa vite më parë, lëvizja Body Positivity dukej si një revolucion. Në praktikë, sipas Gancitano-s, nuk arriti të ishte aq transformuese sa shpresohej.
Ajo që duhet të dëshirojmë sot është që brezat e rinj të mos kenë nevojë të kalojnë përmes një procesi të dhimbshëm për ta rimarrë dhe pranuar trupin e tyre. Ndoshta mund t’ua kursejmë që në fillim atë vuajtje.
Sepse presioni i bukurisë nuk prek më vetëm vajzat dhe gratë. Edhe djemtë po u nënshtrohen gjithnjë e më shumë praktikave të dhimbshme për të modifikuar pamjen e tyre. Gjykimi mbi trupin ka hyrë edhe në hapësira ku më parë dukej se nuk mbërrinte.
A mund të ekzistojë një trup i lirë nga gjykimi?
Çdo ditë shohim mijëra imazhe. Në mënyrë të vetëdijshme ose jo, krahasimi aktivizohet menjëherë dhe bashkë me të edhe mendimet gjykuese për të tjerët dhe për veten.
Gancitano nuk beson se mund të jemi plotësisht neutralë. Të gjithë jetojmë brenda disa skemave kulturore dhe narrative.
Problemi lind kur gjykimi mbulon gjithçka tjetër dhe shndërrohet në një filtër që shtrembëron realitetin.
“Nuk besoj se mund t’i zhdukim plotësisht stereotipet, sepse çdo kulturë i ka. Do të ishte sikur të përpiqeshim të sterilizonim gjithçka.”
Ajo që mund të bëjmë është të vëzhgojmë arsyen pse krijojmë mendime të caktuara për njerëzit dhe të pyesim veten se çfarë na shtyn të bëhemi gjyqtarët më të pamëshirshëm të vetes.
Duhet të përpiqemi të jemi më të butë.
Shpesh, gjykimi ndaj të tjerëve është pasqyrë e asaj që mendojmë për veten. Shumë nga njerëzit që kritikojnë, urrejnë apo shkruajnë komente helmuese në internet bartin një pakënaqësi të thellë ndaj vetes dhe jetës së tyre.
Të rikthehemi të jetojmë brenda trupit
Për Maura Gancitano-n, çlirimi nis kur e vendosim trupin sërish në perspektivën e duhur, ndërtojmë një imazh më pozitiv për të dhe rikthehemi ta banojmë.
Kjo do të thotë të ushqejmë interoceptimin, pra aftësinë për t’i dëgjuar sinjalet dhe ndjesitë e brendshme të trupit, në vend që ta shohim veten vetëm nga jashtë.
Të ndalojmë luftën e pafundme me gjykimin e të tjerëve dhe të fillojmë t’i shohim njerëzit për atë që janë.
Kjo qasje nuk e eliminon pasqyrën, por ia zvogëlon pushtetin. Pasqyra bëhet vetëm një prej shumë vështrimeve të mundshme, jo fjala e fundit mbi vlerën tonë.
Për Gancitano-n, është e rëndësishme të kuptojmë kur mekanizmat shoqërorë shndërrohen në kufij, kur na heqin përvoja dhe mundësi dhe na pengojnë të ndërtojmë një rrugë jete që mund të ishte ndryshe.
Trupi dhe bukuria mund të duken si çështje sipërfaqësore, por në realitet ndikojnë thellë te mënyra si jetojmë.
Pyetja e parë që duhet t’i bëjmë vetes është: çfarë dëshirojmë dhe çfarë nuk po bëjmë sepse mendojmë se nuk jemi mjaftueshëm?
Sigurisht, ka raste kur mund të zgjedhim ta ndryshojmë trupin. Problemi nuk është çdo ndryshim në vetvete, por arsyeja që na çon drejt tij dhe ndikimi që ai do të ketë në cilësinë e jetës.
Nuk do të kishte kuptim, për shembull, të refuzonim aparatin ortodontik me argumentin se “dhëmbët duhet të jenë të bukur siç janë”. Sot kemi mundësi që më parë nuk ekzistonin dhe që mund ta përmirësojnë realisht jetën tonë.
Pyetja është nëse një ndryshim na ndihmon të jetojmë më mirë dhe na çliron nga mendimet e vazhdueshme për atë që duhet të ishim, por nuk jemi.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme është kjo:
Sa kohë nga jeta jote shpenzon duke menduar se çfarë duhet të ndryshosh te vetja?
Kur bukuria shihet përmes përmirësimit të cilësisë së jetës, ajo mund të na çlirojë kohë nga zhurma mendore.
Të gjithë kemi nevojë të shihemi dhe të njihemi. Por kur e gjithë identiteti ynë reduktohet te pamja e jashtme dhe pasqyra merr fjalën e vetme e përfundimtare, atëherë bukuria nuk na çliron më. Na burgos.



